Męska płodność a sport: jak trening wpływa na jakość nasienia
Coraz więcej par w Polsce zmaga się z trudnościami w poczęciu dziecka, a w około połowie przypadków przyczyna leży także po stronie mężczyzny. Aktywność fizyczna jest zwykle sprzymierzeńcem płodności, ale nie zawsze: skrajne obciążenia, przegrzewanie, restrykcyjne diety i środki hormonalne potrafią poważnie obniżyć jakość nasienia. Redakcja zebrała, co mówią badania o relacji między sportem a męską płodnością.
Jak ocenia się męską płodność
Podstawowym badaniem jest seminogram, czyli analiza nasienia wykonywana według wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia. Laboratorium ocenia objętość ejakulatu, koncentrację i całkowitą liczbę plemników, ich ruchliwość oraz morfologię, czyli odsetek komórek o prawidłowej budowie. Szósta edycja podręcznika WHO z 2021 roku zawiera aktualne wartości referencyjne, wyznaczone na podstawie mężczyzn, których partnerki zaszły w ciążę w ciągu roku.
Wartości referencyjne nie są granicą między płodnością a niepłodnością. Mężczyzna z wynikami poniżej normy może zostać ojcem, a ktoś z dobrym seminogramem może mieć problem, którego badanie nie wykrywa, na przykład podwyższoną fragmentację DNA plemników. Dlatego wynik zawsze interpretuje androlog lub lekarz zajmujący się leczeniem niepłodności, zestawiając go z wywiadem i badaniem fizykalnym.
Warto pamiętać, że spermatogeneza, czyli wytwarzanie plemników, trwa około 70–80 dni. Oznacza to, że wynik badania odzwierciedla raczej styl życia sprzed dwóch–trzech miesięcy niż z ostatniego tygodnia. Z tego samego powodu na efekty zmian w treningu czy diecie trzeba poczekać co najmniej jeden pełny cykl.
Uzupełnieniem seminogramu bywają badania hormonalne: testosteron, LH, FSH, prolaktyna i estradiol. Pozwalają one ocenić, czy problem leży w samych jądrach, czy w regulacji ze strony przysadki i podwzgórza. U sportowców to rozróżnienie ma duże znaczenie, bo różne czynniki działają na różnych poziomach osi hormonalnej.
Umiarkowany ruch: sprzymierzeniec nasienia
Badania obserwacyjne dość konsekwentnie wskazują, że mężczyźni regularnie i umiarkowanie aktywni mają lepsze parametry nasienia niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. W dużej analizie młodych mężczyzn z USA więcej czasu poświęconego na umiarkowaną i intensywną aktywność wiązało się z wyższą koncentracją plemników, a długie godziny przed telewizorem z gorszymi wynikami (Gaskins i wsp., 2015).
Mechanizmów jest kilka. Ruch poprawia wrażliwość na insulinę, pomaga utrzymać prawidłową masę ciała i ogranicza przewlekły stan zapalny. Tkanka tłuszczowa, zwłaszcza trzewna, zawiera dużo aromatazy, która przekształca testosteron w estradiol. Nadmiar estrogenów hamuje wydzielanie gonadotropin, a w efekcie także produkcję plemników.
Interesujące są wyniki badań interwencyjnych. W randomizowanym badaniu Hajizadeh Maleki i współpracowników mężczyźni prowadzący wcześniej siedzący tryb życia, którzy przez 24 tygodnie wykonywali umiarkowany trening aerobowy, uzyskali poprawę parametrów nasienia i markerów stresu oksydacyjnego w porównaniu z grupą kontrolną. Efekt był wyraźniejszy przy umiarkowanym niż przy bardzo intensywnym wysiłku.
Na tle tych danych nie ma powodu, by para starająca się o dziecko rezygnowała z aktywności. Wręcz przeciwnie, regularny ruch, spadek nadmiernej masy ciała i lepsza kondycja metaboliczna należą do najlepiej udokumentowanych sposobów wsparcia płodności bez leków.
Kiedy trening zaczyna szkodzić
Problem pojawia się przy bardzo dużych objętościach treningu wytrzymałościowego połączonych z niedostateczną podażą energii. Hackney opisał zjawisko nazywane „exercise-hypogonadal male condition”: u części mężczyzn trenujących wytrzymałościowo przez wiele lat obserwuje się obniżony spoczynkowy testosteron, zwykle przy prawidłowym lub niskim LH. Nie u wszystkich przekłada się to na zaburzenia płodności, ale zjawisko jest dobrze udokumentowane.
Szerszym pojęciem jest RED-S, czyli względny niedobór energii w sporcie. Gdy organizm przez dłuższy czas otrzymuje mniej energii, niż potrzebuje na trening i podstawowe funkcje, „oszczędza” na procesach, które nie są niezbędne do przeżycia, w tym na rozrodzie. Dotyczy to nie tylko kobiet, choć u nich objawy są bardziej widoczne.
Osobną kwestią jest kolarstwo. Część badań wiązała wiele godzin spędzanych na rowerze z gorszą morfologią plemników, co tłumaczy się uciskiem krocza, tarciem i wzrostem temperatury moszny. Dane są jednak niejednoznaczne, a efekt zależy od dopasowania siodełka, odzieży i łącznego czasu jazdy.
Dla porządku zestawiamy najważniejsze czynniki ryzyka związane ze sportem oraz to, co można z nimi zrobić.
| Czynnik | Możliwy mechanizm | Co można zrobić |
|---|---|---|
| Bardzo duża objętość treningu wytrzymałościowego | Obniżenie testosteronu, stres metaboliczny | Okresowanie obciążeń, dni odpoczynku |
| Niedobór energii (RED-S) | Zahamowanie osi podwzgórze–przysadka–jądra | Dopasowanie kaloryczności do treningu |
| Przegrzewanie moszny | Zaburzenie spermatogenezy | Przewiewna odzież, ograniczenie sauny |
| Długie godziny na rowerze | Ucisk, tarcie, wzrost temperatury | Dobre siodełko, przerwy, właściwa pozycja |
| Środki androgenne | Supresja LH i FSH, zanik spermatogenezy | Rezygnacja, konsultacja z andrologiem |
Sterydy anaboliczne i inne środki hormonalne
Najpoważniejszym zagrożeniem dla płodności w środowisku siłowym są sterydy anaboliczno-androgenne. Egzogenny testosteron i jego pochodne działają na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego: przysadka „widzi” wysoki poziom androgenów i przestaje wydzielać LH oraz FSH. Bez tych sygnałów jądra ograniczają produkcję testosteronu wewnątrz gonad i spermatogenezę, często aż do całkowitego braku plemników w nasieniu.
Paradoks polega na tym, że substancja kojarzona z męskością może doprowadzić do czasowej, a niekiedy długotrwałej niepłodności. Przegląd Rahnemy i współpracowników opisuje hipogonadyzm wywołany sterydami jako jedną z częstszych przyczyn niskiego testosteronu u młodych mężczyzn. Powrót funkcji trwa zwykle miesiące, a u części osób jest niepełny.
Podobnie działają tzw. SARM-y, sprzedawane w internecie jako „bezpieczniejsza” alternatywa. Nie są one dopuszczone do obrotu jako leki ani suplementy w Unii Europejskiej, a dostępne dane wskazują, że również hamują oś hormonalną. Problemem jest też jakość: analizy produktów z rynku wielokrotnie wykazywały niezgodność składu z etykietą.
Redakcja nie opisuje schematów stosowania ani tzw. terapii odblokowujących. Mężczyzna, który stosował środki hormonalne i planuje ojcostwo, powinien zgłosić się do androloga lub endokrynologa i szczerze poinformować o przyjmowanych substancjach. Tylko wtedy możliwe jest właściwe zaplanowanie diagnostyki i leczenia.
Codzienne nawyki, które mają znaczenie
Poza samym treningiem na jakość nasienia wpływa wiele elementów stylu życia, które sportowiec może łatwo kontrolować. Jądra funkcjonują najlepiej w temperaturze o kilka stopni niższej od temperatury ciała, dlatego częste sauny, gorące kąpiele i obcisła bielizna nie są dobrym pomysłem w okresie starań o dziecko.
Dieta śródziemnomorska, bogata w warzywa, owoce, ryby, orzechy i produkty pełnoziarniste, wiąże się w badaniach obserwacyjnych z lepszymi parametrami nasienia niż dieta oparta na przetworzonym mięsie i słodyczach. Znaczenie mają także sen, ograniczenie alkoholu i całkowite zerwanie z paleniem tytoniu.
- Masa ciała: utrzymanie prawidłowego BMI i obwodu talii.
- Sen: regularne 7–9 godzin, bo testosteron wydzielany jest głównie w nocy.
- Używki: rezygnacja z papierosów, ograniczenie alkoholu, unikanie marihuany.
- Temperatura: przewiewna bielizna, laptop nie na kolanach, umiar w saunie.
- Suplementy: wybieranie produktów z wiarygodnych źródeł, bo zanieczyszczone preparaty mogą zawierać substancje hormonalne.
Suplementy antyoksydacyjne, cynk czy kwas foliowy bywają reklamowane jako „na płodność”, jednak duże randomizowane badanie FAZST nie wykazało, by kwas foliowy z cynkiem poprawiały parametry nasienia czy liczbę urodzeń. Lepiej zadbać o niedobory potwierdzone badaniami niż sięgać po kolejne preparaty na ślepo.
Wnioski redakcji
Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna sprzyja męskiej płodności, głównie poprzez lepszą kondycję metaboliczną i prawidłową masę ciała. Nie ma powodu, by mężczyzna starający się o dziecko odkładał trening.
Ryzyko rośnie przy skrajnych obciążeniach, przewlekłym deficycie energii i przegrzewaniu, a największym zagrożeniem pozostają środki hormonalne, które mogą zatrzymać produkcję plemników na wiele miesięcy.
Jeśli para stara się o dziecko od roku bez skutku, warto, by oboje partnerzy rozpoczęli diagnostykę jednocześnie. Seminogram jest badaniem prostym, tanim i nieinwazyjnym.
Na naszych łamach polecamy także teksty o śnie i regeneracji mięśni, o mitach dotyczących cynku oraz o skutkach ubocznych kwasu D-asparaginowego.
Bibliografia
- World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
- Gaskins AJ, Mendiola J, Afeiche M, et al. Physical activity and television watching in relation to semen quality in young men. Br J Sports Med. 2015;49(4):265–270.
- Hackney AC. Hypogonadism in exercising males: dysfunction or adaptive-regulatory adjustment? Front Endocrinol (Lausanne). 2020;11:11.
- Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
- Schisterman EF, Sjaarda LA, Clemons T, et al. Effect of folic acid and zinc supplementation in men on semen quality and live birth among couples undergoing infertility treatment: a randomized clinical trial. JAMA. 2020;323(1):35–48.
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.
- Salas-Huetos A, Bulló M, Salas-Salvadó J. Dietary patterns, foods and nutrients in male fertility parameters and fecundability: a systematic review of observational studies. Hum Reprod Update. 2017;23(4):371–389.
