Kolagen a wątroba i nerki: czy suplementacja jest bezpieczna
Kolagen w proszku lub w saszetkach piją dziś biegacze, osoby trenujące siłowo i ci, którzy dbają o skórę czy stawy. Coraz częściej pojawia się jednak pytanie, czy codzienna porcja takiego białka nie obciąża wątroby i nerek. Redakcja przeanalizowała, co dzieje się z kolagenem w organizmie, skąd biorą się obawy i kiedy rzeczywiście warto zachować ostrożność.
Czym jest suplement kolagenowy
Kolagen to najobficiej występujące białko w ciele człowieka, budulec skóry, ścięgien, więzadeł, chrząstek i kości. Suplementy zawierają zwykle hydrolizat kolagenu, czyli białko rozłożone enzymatycznie na peptydy o niewielkiej masie cząsteczkowej. Surowcem są skóry i kości wołowe, wieprzowe lub skóry i łuski ryb.
Pod względem żywieniowym kolagen jest białkiem niepełnowartościowym. Zawiera dużo glicyny, proliny i hydroksyproliny, a prawie nie ma tryptofanu. Dlatego nie zastąpi białka z mięsa, jaj czy nabiału, choć może być dodatkiem do diety.
Typowe porcje stosowane w badaniach to od 2,5 do 15 g dziennie, w zależności od celu. Na przykład w badaniach nad ścięgnami i więzadłami stosowano 15 g żelatyny lub hydrolizatu, często z witaminą C, około godziny przed wysiłkiem (Shaw i wsp., 2017). Badania nad skórą częściej używały mniejszych dawek peptydów.
W Unii Europejskiej kolagen sprzedawany jest jako żywność lub suplement diety. W Polsce suplementy podlegają zgłoszeniu do Głównego Inspektoratu Sanitarnego, ale nie przechodzą oceny skuteczności przed wprowadzeniem na rynek. EFSA nie zatwierdziła dotychczas oświadczeń zdrowotnych dotyczących kolagenu i stawów czy skóry.
Droga kolagenu przez organizm
Po spożyciu hydrolizat kolagenu jest trawiony podobnie jak inne białka. W żołądku i jelicie cienkim enzymy rozkładają go na wolne aminokwasy oraz krótkie di- i tripeptydy, które wchłaniają się do krwi. Część peptydów zawierających hydroksyprolinę, np. prolilo-hydroksyprolina, jest wyjątkowo odporna na trawienie i krąży we krwi przez kilka godzin.
Wchłonięte aminokwasy trafiają najpierw do wątroby przez żyłę wrotną. Tam część z nich zostaje wykorzystana do syntezy białek, a część rozłożona w celu uzyskania energii. Azot z rozłożonych aminokwasów przekształcany jest w mocznik, który następnie usuwają nerki.
To właśnie z tej drogi bierze się obawa, że więcej białka oznacza „więcej pracy” dla wątroby i nerek. Zdrowe narządy mają jednak duże rezerwy czynnościowe i dobrze adaptują się do zmian w podaży białka. Kilkanaście gramów kolagenu dziennie to niewielka część całkowitego białka spożywanego przez przeciętnego dorosłego.
Kolagen a wątroba
W dostępnych randomizowanych badaniach nad suplementacją kolagenu u zdrowych osób nie odnotowywano istotnych zmian w enzymach wątrobowych (ALT, AST) ani w innych parametrach jej funkcji. Działania niepożądane, jeśli występowały, dotyczyły głównie przewodu pokarmowego: uczucia pełności, odbijania czy nieprzyjemnego posmaku.
Zdrowa wątroba bez trudu radzi sobie z metabolizmem aminokwasów z kilkunastu gramów białka. Dla porównania: jeden kotlet schabowy dostarcza więcej białka niż typowa porcja kolagenu. Nie ma więc fizjologicznego powodu, by spodziewać się przeciążenia narządu.
Inaczej wygląda sytuacja przy zaawansowanej marskości wątroby, gdy upośledzone jest przekształcanie amoniaku w mocznik. U takich pacjentów podaż i rodzaj białka ustala hepatolog i dietetyk kliniczny. Warto podkreślić, że współczesne zalecenia europejskie (ESPEN) wcale nie zalecają drastycznego ograniczania białka w marskości, ale wymagają indywidualnego planu.
Ryzykiem, o którym rzadziej się mówi, są dodatki. Niektóre „kompleksy na stawy i skórę” zawierają ekstrakty roślinne, np. kurkuminę w wysokich dawkach czy zieloną herbatę, które w pojedynczych przypadkach wiązano z uszkodzeniem wątroby. Zawsze warto czytać pełny skład produktu, a nie tylko nazwę na froncie opakowania.
Kolagen a nerki: szczawiany i kamica
Najbardziej konkretna obawa dotyczy hydroksyproliny. Ten aminokwas, charakterystyczny dla kolagenu, jest w organizmie częściowo przekształcany w glioksylan, a następnie w szczawian. Szczawian wydalany jest z moczem, a jego nadmiar w połączeniu z wapniem może sprzyjać tworzeniu kamieni nerkowych ze szczawianu wapnia.
Badanie Knighta i współpracowników z 2006 roku wykazało, że spożycie żelatyny bogatej w hydroksyprolinę zwiększało wydalanie szczawianów z moczem u zdrowych ochotników. Wzrost był mierzalny, ale umiarkowany, a badanie nie oceniało ryzyka powstania kamieni w długim okresie.
U zdrowych osób z dobrym nawodnieniem nie ma dowodów, że typowa porcja kolagenu prowadzi do kamicy. Inaczej jest u osób, które już miały kamienie szczawianowo-wapniowe lub mają hiperoksalurię. W ich przypadku dodatkowe źródło szczawianów może mieć znaczenie, dlatego decyzję o suplementacji warto podjąć z urologiem lub nefrologiem.
W przewlekłej chorobie nerek problemem jest całkowita podaż białka, a nie konkretnie kolagen. Wytyczne KDIGO zalecają u osób z zaawansowaną chorobą nerek niedializowanych umiarkowanie ograniczoną podaż białka. Każdy dodatkowy suplement białkowy powinien być więc uwzględniony w planie żywieniowym ustalonym z lekarzem.
| Sytuacja | Ocena ryzyka | Zalecenie redakcji |
|---|---|---|
| Zdrowa osoba, typowa porcja | Niskie | Dobre nawodnienie, zwykła dieta |
| Kamica szczawianowa w wywiadzie | Podwyższone | Konsultacja z urologiem przed rozpoczęciem |
| Przewlekła choroba nerek | Zależne od stadium | Uwzględnić w limicie białka ustalonym z nefrologiem |
| Marskość wątroby | Wymaga oceny | Plan żywieniowy z hepatologiem |
| Produkt z wieloma dodatkami roślinnymi | Zależne od składu | Sprawdzić skład, unikać zbędnych ekstraktów |
Kto powinien zachować ostrożność
Dla większości zdrowych, aktywnych osób kolagen w dawkach stosowanych w badaniach jest suplementem o dobrym profilu bezpieczeństwa. Istnieje jednak kilka grup, w których warto zatrzymać się i porozmawiać z lekarzem przed zakupem.
- osoby z kamicą nerkową, zwłaszcza szczawianowo-wapniową, w wywiadzie;
- pacjenci z przewlekłą chorobą nerek lub po przeszczepie nerki;
- osoby z marskością lub innymi poważnymi chorobami wątroby;
- osoby z alergią na ryby (kolagen morski) lub stosujące dietę religijną wykluczającą określone surowce;
- kobiety w ciąży i karmiące, ze względu na ograniczoną liczbę badań.
Warto także pamiętać o jakości. Kolagen pochodzi z tkanek zwierzęcych, a niezależne testy produktów w różnych krajach wykrywały w niektórych z nich śladowe ilości metali ciężkich. Wybierając suplement, dobrze jest sięgać po producentów publikujących wyniki badań partii.
Prosta zasada praktyczna: pić odpowiednią ilość wody, nie przekraczać dawek z badań i nie traktować kolagenu jako głównego źródła białka. To w zupełności wystarcza, by ograniczyć teoretyczne ryzyka do minimum.
Wnioski redakcji
Kolagen jest trawiony jak inne białka, a zdrowa wątroba i nerki bez trudu radzą sobie z typowymi dawkami stosowanymi w badaniach. Brak dowodów, by suplementacja szkodziła tym narządom u osób zdrowych.
Realnym, choć umiarkowanym czynnikiem jest hydroksyprolina, która zwiększa wydalanie szczawianów. Ma to znaczenie głównie dla osób z kamicą szczawianową w przeszłości.
Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek lub wątroby powinni uwzględniać kolagen w ogólnym bilansie białka ustalonym z lekarzem.
Polecamy też nasze materiały o skutkach ubocznych MSM, o białku grochu oraz o tym, jak przyjmować białko jaja.
Bibliografia
- Knight J, Jiang J, Assimos DG, Holmes RP. Hydroxyproline ingestion and urinary oxalate and glycolate excretion. Kidney Int. 2006;70(11):1929–1934.
- Shaw G, Lee-Barthel A, Ross ML, et al. Vitamin C-enriched gelatin supplementation before intermittent activity augments collagen synthesis. Am J Clin Nutr. 2017;105(1):136–143.
- Iwai K, Hasegawa T, Taguchi Y, et al. Identification of food-derived collagen peptides in human blood after oral ingestion of gelatin hydrolysates. J Agric Food Chem. 2005;53(16):6531–6536.
- Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int. 2024;105(4S):S117–S314.
- Plauth M, Bernal W, Dasarathy S, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition in liver disease. Clin Nutr. 2019;38(2):485–521.
- Martin WF, Armstrong LE, Rodriguez NR. Dietary protein intake and renal function. Nutr Metab (Lond). 2005;2:25.
